حرم روضه خوان صفیالدین اردبیلی، گروهای از آرامگاههای بزرگان، مشایخ و سلاطین صفوی و فضاهای آیینی و عبادی بنا شده در اردبیل و از اثر ها تصویب گردیده در فهرست ارثیه جهانی یونسکو هست. مسجد قبا مشهد سوابق نصیبهایی از این سازه به زمان خویش روضه خوان صفی الدین و سوابق نصیبهایی از آن به مجال دیگر شاهان صفوی و فرزندان روضه خوان صفی میرسد. آدرس مسجد قبا مشهد درین محوطه ضمن بقاع روحانی صفیالدین اردبیلی، بقعههای فرمان روا اسماعیل نخستین (اول فرمانروا صفویه) و همسر سلطان اسماعیل (مامان پادشاه طهماسب) نیز جای دارد. رزرو مسجد قبا مشهد قسمتی از این سازه مزار کشته شدگان نبردهای شیروان و چالدران میباشد. شماره تلفن مسجد قبا مشهد
این حرم دربردارنده دهها تاثیر بدیع در معنی ها متفاوت فنهای هنری میباشد که از آن پاراگراف میاقتدار به بهترترین نوع کاشی کاری معرق و مقرنس و گچبری کتیبههای قشنگ و با ارزش و خط خطاطان بلندمرتبه زمان صفوی (میر عماد حسنی قزوینی، سید قوامالدین مرعشی، محمد اسماعیل و...) منبتهای ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلاکاری، نگارگری و تنگ بری و غیره اشاره نمود. این تاثیر از ساختار معماری فخیمی برخورداراست که گرد هم وارد شدن فضیلت ها هنری ذکر شده، آن را در گروههای تاریخی جمهوری اسلامی ایران شاخص و متمایز نمودهمیباشد.
درباره روضه خوان صفی الدین
نوشتهی علمیٔ اساسی: صفیالدین اردبیلی
صفیالدین اردبیلی (۷۱۳ - ۶۳۱ش.برابر۷۳۵ - ۶۵۰ق.) نیای والا دودمان صفویان از سادات اردبیل میباشد و نیز هشتمین نسل از تبار فیروزشاه زرینکلاه بود. فیروزشاه نیز از سادات کردستان جمهوری اسلامی ایران بود.۱ گویش مادری روحانی صفیالدین گویش آذری بود۲ و اشعاری بهاین لهجه در کتاب صفوة الصفا و سلسلة النسب سرودهمیباشد.۳
بابا و اجداد او در قریه کلخوران اردبیل زراعت داشتند و پیشینیان آنان از قریه رنگین گیلان به اسفرنجان نزدیک به اردبیل آمده بودند. بابا وی امین الدین جبرائیل اسم داشت. صفی الدین در سال ۶۵۰ق. چشم به جهان گشود. روضه خوان صفی در ادامه روضه خوان خداترس گیلانی بود و با دختر وی فاطمه خاتون وصلت کرد.او دو شنبه ۱۲ محرم سنه ۷۳۵ قمری، بعداز نماز صبح، در سن هشتاد و پنج سالگی وفات یافت و روز سپس به وقت نماز ظهر، در جوار خلوت خانقاه خود دفن شد.۴ بیشتر مورخان، اجداد او را سنی شافعی مذهب و هاشمی تبار مهاجر از حجاز به کردستان کشور ایران دانستهاند.۵ عبدالحسین زرینکوب متفحص و مورخ عالم، در کتاب «کاوش در تصوف جمهوری اسلامی ایران» با استناد به منابع تاریخی متفاوت و مختلف، او را سنی مذهب میداند.۶ سیداحمد کسروی تبریزی سید بودن اورا نیز با آوردن یکسری عامل رد کردهمیباشد. دودمان صفوی اسم خود را از او گرفته بودند. وی اساسگذار خانقاه صفوی در اردبیل بود که با سپری شد مجال رهروان اکثری را به دست آورد. خانقاه وی محل اطعام فقرا و هواخواهی ضعفا و مسکینان بود و همین نکته دستگاه وی و اخلافش را همچنان محل محتاجان و درویشان میداشت.
سوابق سازه
سوابق قسمتهایی از این سازه به عصر خویش روضه خوان صفی الدین (۶۵۰ـ۷۳۵)، عارف نامی اهل ایران، و فرزندان او، روضه خوان صدرالدین موسی و خواجه علی سیاهپوش، میرسد. به نوشته منابع، خانه و خانقاه روحانی صفی در همین جای بود، و بنابر وصیّت خویش وی، لاشهاش را در اتاقی جنب خلوتخانه و باغچه و حوضخانه دفن کردند و بر قبر او بنایی ساختند.۷ از آن پس این جای اهمیّت و قداست یافت و شماری از مشایخ و محارم قوم و قبیله صفوی و نیز فرمانروا اسماعیل نخستین (حک: ۹۰۷ـ۹۳۰) و گروهی از قربانیان نزاعهای شیروان و چالدران در جوارمرقد روضه خوان دفن شدند. از مجال پادشاه طهماسب نخستین (حک: ۹۳۰ـ۹۸۴)، ساختمان مقبره بسط یافت و محل امن و بست، نیز به اکانت آمد که برای ورود به آن، فرایند و مراتب هفتگانه طریقتی درنظر دریافت شد.
اجزا و موادتشکیل دهنده معماری سازه
ماکت مقبره روضه خوان صفی الدین اردبیلی
تیم آرامگاه روضه خوان صفی الدین اردبیلی از اجزا و موادسازنده معماری ویژه ای تشکیل یافته میباشد که عبارتند از:
راز در ورودی
ورودی بقاع در جناح شرقی میدان بهتر قاپو جای دارد که درِ دو لنگه چوبی آن به تراس گرانقدر گشوده می گردد. در مقابل این سردر، در جانب غربی همین میدان، سردر اساسی مقبره به اسم خوب قاپو قرار داشته میباشد که در روزگار فرمانروا عباس دوم۸ به دست یوسف فرمان روا بن ملک صفیا تشکیل شده بود. به استناد کتیبه معرّق بدنه این سردر، که در انبار بقاع حفظ می گردد، کاشیکاری آن را اسماعیل بن نقّاش اردبیلی در ۱۰۵۷ اعمال داده میباشد. این سردر در ۱۳۲۱ش. به کلی برچیده شد.۹
تراس تعالی
در مدخل غربی حرم، حیاطی مشجّر و مستطیلی به بعد ها حدود ۹۳*۵ر۲۶ متر قراردارد که در واقع حائلی میباشد دربین در ورودی و هسته مرکزی تیم. در دو جبهه آن دو آبگینه سنگی میباشد که احتمالاً یادگار زمان صفوی میباشد. دیوارهای آجری این تراس، که روی ازاره سنگی سازه گردیدهاند، طاقچهها و طاقنماهایی داراهستند.
راهرو میانی یا این که صحن خرد
در ضلع شرقی ایوان مشجّر والا، سردر و دری خرد، که با گچ و خشت قانونی بندی گردیده، به راهروی به بعدها ۵۰ر۱۴*۷۰ر۵ متر گشوده می گردد. این سردر از آنِ عصر قاجار میباشد که به مکان سردر قدیمخیس زمان صفوی تاسیس شده است. رواقها و طاق نماهای دیوارهای جانبی این صحن با گچبریهای زیبایی فریم بندی و پشت بغلها و لچکیهای آن با کاشیهای معرّق پوشیده گردیدهاست. درقسمت جنوبی این راهرو دری درنظرگرفته شده که به چله منزل نو راه و روش داراست.
چله منزل نو(قربانگاه)
این سازه که احتمالاً دیرین ترین عنصر گروه میباشد، بیشتر از سایر نصیبها مجروح و فعلا حیاطی متروک و مربع صورت میباشد که در جناح غربی آن، حجره هایی با نمای آجری و طاق قوسی وجود دارااست. در شمال غربی چلّه منزل و در یکی حجرات که سقف آن ریخته میباشد، بقایای پلهپله آجری دیده می شود که به طبقه فوقانی منش میبرد، از این رو به حیث میرسد که چلّه منزل در قبل طبقه فوقانی نیز داشته میباشد. با دقت به اسم و مخلوط ظاهری این سازه می قدرت آن را بخشی از خانقاه خویش روضه خوان صفی دانست که به مراسم آیینی و چله نشینی و بیتوته دراویش تخصیص داشته میباشد.۱۰ اطلاق اسم قربانگاه بهاین جای نیز از آنجاست کهاین محل بعداز عصر صفویه و بعد از ویرانی به طور قربانگاه در آمد؛ چنانکه اطلاق کلمه نو بدین محیط نیز از آنروست که چله منزل کهن تری هم وجود داشته که امروز به طور حجره هایی دو طبقه در جناح شمال غربی صحن مهم واقع گردیدهاست.
مدخل صحن اساسی یا این که سردر عباسی
این سردر که در پهناِ شرقی راهروِ میانی واقع گردیده، از نوک با مقرنسهای بر روی هم تزیین گردیده و در نقطه پايانِ بخش کاشیکاری گردیده آن و محلّ اتصال به درگاهِ سنگی، بر کتیبهای کاشیکاری، اسم سلطان عباس و تاریخ ۱۰۳۶ نقش بسته میباشد.۱۱
صحن مهم یا این که تراس داخلی
این صحن، که به اسم تراس قندیل منزل نیز شناخته می شود، محوطهای میباشد مستطیل صورت به بعد ها بالغ بر ۵ر۳۰*۱۶ متر که با تخته سنگهای صاف و صیقلی مفروش میباشد و در راس آن یک آبگینه سنگی نادر عمق گلبرگی صورت با دوازده تَرک (شاید به علامت دوازده فرقه قزلباش و یا این که دوازده امام شیعهها) درنظرگرفته شده میباشد. در قبلی یک رینگ چاه آب نیز در کنار این آبگینه وجود داشته که آب آن را تأمین میکرده، ۱۲ ولی اینک روی این چاه را پوشاندهاند.
ضلع غربی ایوان که سردر عباسی در آن قراردارد، یک دیوار سراسری و طاق نمادار آجری میباشد که با کاشیهای معرّق تزیین شدهاست. این دیوار در نصیب شمالی به حجرات خرد دو طبقه با سقف کوتاه ختم می گردد که احتمالاً محل چلّه منزل قدیم بوده میباشد. پنجرههای مشبّک کاشی، به طریق گره چینی، نوروفروغ ما یحتاج را به باطن اطاقها میرساند.
جنّت سرا
در ضلع شمالی صحن اساسی، ایوانی با در گران قدر چوبی اُرسی مشبّک جایدارد. در شمال این حیاط، که به مثابه فرمانروا نشین میباشد، درِ اُرسی دیگری درنظرگرفته شده که به ساختمانی گنبددار و هشت ضلعی موسوم به جنّت سرا گشوده می شود. بر دیوارههای شمالی و غربی جنّت سرا درهایی برای راهیابی به اطاق های همسایه نصب کردهاند.۱۳ درباره ساختار اول این سازه و تحولات و نیز کاربرد آن اگاهی دقیقی در مشت وجود ندارد. بعضا پنداشتهاند کهاین سازه از به عبارتی اولِ ایجاد کرد(احتمالاً ۹۴۳ـ۹۴۷)گنبدی داشته ۱۴ و محل سماع درویشان بوده میباشد، البته اولئاریوس که مشاهدات خویش را از این مقبره در زمان صفویه بهتوجه نقل کرده، از گنبد جنّت سرا سخنی نگفته میباشد؛ چنانکه دلاواله ۱۵ نیز که در به عبارتی عصر حرم روضه خوان صفی را چشم، جنّت سرا را مسجدی بیسقف خوانده میباشد. ظاهراً جنّت سرا بعد از آنکه سلطان عباس اشیای پر ارزش و کتابهای کتابخانه سلطنتی را به حرم اهدا کرده، به طور کتابخانه درآمده میباشد.۱۶ احتمالاً در اوایل قرن سیزدهم سقفی مسطّح با شانزده ردیف چوبی بر روی شالودههای حجّاری گردیده برای جنّت سرا ایجاد شده است.۱۷ سقف عصر قاجاری نیز یک سری دهه گذشته به تک تکّی ویران گردیده و در سالهای اخیر گنبدی آجری به روش سنّتی بر فراز آن ساختهاند که تعالی ترین گنبد دسته به شمار میاید.
دارالحدیث یا این که طاق متولّی
طاق متولی در ضلع جنوبی صحن مهم، قرینه و روبروی جنت سرا، واقع گردیده و مشتمل میباشد بر درِ اُرسی مشبک والا ، ایوانی با طاق ضربی، و دو اتاق خرد در دو سوی تراس. مقابر برخی از بزرگان صفوی نیز در دو سوی این سازه مشاهده می شود. نمای بیرونی دارالحدیث با کاشی معرّق تزیین گردیده و در پیشانی سازه احادیثی از نبی(ص) به خط نسخه ها نقش بسته و اواسط لچکیهای درهای ورودی خرد، در چهار لوحه عبارت «یا این که صفی اللّه » دو توشه به طور متقارن تکرار شدهاست. احتمالاً این شرکت در اواخر عصر صفوی برای اقامت متولیان آستانه و برپایی جلسات درس و مشاجره ایجاد شده است.۱۸
نمای بیرونی قندیلمنزل
قندیل منزل، در جناح شرقی صحن اساسی، بنایی الحاقی میباشد که بعداز ساخت و ساز آرامگاهها و چینی منزل و جنت سرا و، به احتمال زیاد، در طی فرمان روا طهماسب نخستین برای اتصال بناهای منفرد به یکدیگر ایجاد شده است. نصیب فوقانی نمای فرنگی سازه با مقرنسهای قطاربندی و نقوش و کتیبههایی دربردارنده آیهها قرآن در کاشی معرّق تزیین شدهاست. دیوار آجری قندیل منزل ازاره سنگی اتفاق افتاده سکّومانندی داراست. بالای ازاره دو ستون پنجره چوبی پنج تایی نصب گردیده که با فولاد مشبّک مسدود گردیدهاست. بدور پنجرهها با کاشیهای معرّق دربردارنده نقوش اسلیمی و گل و بته تزیین گردیده و بر بالای پنجرههای پایینی نورگیرهایی از کاشی مشبک و کتیبهای به خط ثلث به طور فریم بندی وجود دارااست. در ستون ذیل در مسافت دربین دو پنجره فرمانی از فرمان روا طهماسب اولیه با خط نستعلیق بر سنگ مرمری به بعدها تعدادی متری کندهکاری گردیده که ضرورت اجتناب ساکنان اردبیل از معاصی و مناهی و ملاحظه حرمت آستانه و نیز کیفیت آداب و مناسک زیارت را تذکر مینماید.۱۹
درگاه ورودی قندیل منزل
در جناح شمالی نمای قندیل منزل، طاق و سردر ورودی قندیل منزل واقع شدهاست. نمای این طاقِ بلند و جناغی کاملاً با کاشی معرّق و کتیبههای متفاوت تزیین شدهاست. قوس طاق از نوع قوسهای چهار مرکزی میباشد و به دو ردیف باریک مرمرین سپید با سرستونهای مقرنس دار توکل دارااست. دو طرف درگاه دو نشیمن از سنگ های آذرین خاکستری، که سنگ مبنا درگاه نیز به شمار می آید، درنظرگرفته شده میباشد. پوشش ازاره درگاه نیز از سنگ های مرمر سپید میباشد. درِ ورودی و پنجره مشبک بالای آن باطن طاق قراردارد. پیرامون درگاه با کاشی معرّق و کتیبههایی با خط ثلث زینت یافته میباشد. در صدرترین نصیب کتیبه حدیث «انا مدینة العلم و علیٌ بابها» نقش بسته میباشد. در لبه مستطیل طاق، کتیبهای دربردارنده کلمات صوفیانه و لقب ها و درجات و مقامات روحانی صفی بدور تا بدور چرخیده میباشد.۲۰
درِ چوبی خرد و معمولیای که جایگزین در نقرهای مشبّک گردیده(با تاریخ ۱۰۱۱ که در راهرو ورودی قندیل منزل محافظت میگردد)، به راهروی با سقف گچبری و کاشیکاری گشوده میشود که در مسیر آن تا تراس شهیدگاه، دو اتاق وجود دارااست. در سمت چپ راهرو دری به جانب پلکان مارپیچ میباشد که به پشت بام می رسد. در سمت راست راهرو، دری از چوب گردو با پوشش کاغذهای نقره و آب طلا جواهرات و برنامه ای از گلهای فرمانروا عباسی، به قندیل منزل روش داراست. اسم خالق در(امیراسدالله اردبیلی) و زرگر(محمدحسن زرگر) و تاریخ ۱۰۲۷ بر لوحی منقوش میباشد.۲۱
این حرم دربردارنده دهها تاثیر بدیع در معنی ها متفاوت فنهای هنری میباشد که از آن پاراگراف میاقتدار به بهترترین نوع کاشی کاری معرق و مقرنس و گچبری کتیبههای قشنگ و با ارزش و خط خطاطان بلندمرتبه زمان صفوی (میر عماد حسنی قزوینی، سید قوامالدین مرعشی، محمد اسماعیل و...) منبتهای ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلاکاری، نگارگری و تنگ بری و غیره اشاره نمود. این تاثیر از ساختار معماری فخیمی برخورداراست که گرد هم وارد شدن فضیلت ها هنری ذکر شده، آن را در گروههای تاریخی جمهوری اسلامی ایران شاخص و متمایز نمودهمیباشد.
درباره روضه خوان صفی الدین
نوشتهی علمیٔ اساسی: صفیالدین اردبیلی
صفیالدین اردبیلی (۷۱۳ - ۶۳۱ش.برابر۷۳۵ - ۶۵۰ق.) نیای والا دودمان صفویان از سادات اردبیل میباشد و نیز هشتمین نسل از تبار فیروزشاه زرینکلاه بود. فیروزشاه نیز از سادات کردستان جمهوری اسلامی ایران بود.۱ گویش مادری روحانی صفیالدین گویش آذری بود۲ و اشعاری بهاین لهجه در کتاب صفوة الصفا و سلسلة النسب سرودهمیباشد.۳
بابا و اجداد او در قریه کلخوران اردبیل زراعت داشتند و پیشینیان آنان از قریه رنگین گیلان به اسفرنجان نزدیک به اردبیل آمده بودند. بابا وی امین الدین جبرائیل اسم داشت. صفی الدین در سال ۶۵۰ق. چشم به جهان گشود. روضه خوان صفی در ادامه روضه خوان خداترس گیلانی بود و با دختر وی فاطمه خاتون وصلت کرد.او دو شنبه ۱۲ محرم سنه ۷۳۵ قمری، بعداز نماز صبح، در سن هشتاد و پنج سالگی وفات یافت و روز سپس به وقت نماز ظهر، در جوار خلوت خانقاه خود دفن شد.۴ بیشتر مورخان، اجداد او را سنی شافعی مذهب و هاشمی تبار مهاجر از حجاز به کردستان کشور ایران دانستهاند.۵ عبدالحسین زرینکوب متفحص و مورخ عالم، در کتاب «کاوش در تصوف جمهوری اسلامی ایران» با استناد به منابع تاریخی متفاوت و مختلف، او را سنی مذهب میداند.۶ سیداحمد کسروی تبریزی سید بودن اورا نیز با آوردن یکسری عامل رد کردهمیباشد. دودمان صفوی اسم خود را از او گرفته بودند. وی اساسگذار خانقاه صفوی در اردبیل بود که با سپری شد مجال رهروان اکثری را به دست آورد. خانقاه وی محل اطعام فقرا و هواخواهی ضعفا و مسکینان بود و همین نکته دستگاه وی و اخلافش را همچنان محل محتاجان و درویشان میداشت.
سوابق سازه
سوابق قسمتهایی از این سازه به عصر خویش روضه خوان صفی الدین (۶۵۰ـ۷۳۵)، عارف نامی اهل ایران، و فرزندان او، روضه خوان صدرالدین موسی و خواجه علی سیاهپوش، میرسد. به نوشته منابع، خانه و خانقاه روحانی صفی در همین جای بود، و بنابر وصیّت خویش وی، لاشهاش را در اتاقی جنب خلوتخانه و باغچه و حوضخانه دفن کردند و بر قبر او بنایی ساختند.۷ از آن پس این جای اهمیّت و قداست یافت و شماری از مشایخ و محارم قوم و قبیله صفوی و نیز فرمانروا اسماعیل نخستین (حک: ۹۰۷ـ۹۳۰) و گروهی از قربانیان نزاعهای شیروان و چالدران در جوارمرقد روضه خوان دفن شدند. از مجال پادشاه طهماسب نخستین (حک: ۹۳۰ـ۹۸۴)، ساختمان مقبره بسط یافت و محل امن و بست، نیز به اکانت آمد که برای ورود به آن، فرایند و مراتب هفتگانه طریقتی درنظر دریافت شد.
اجزا و موادتشکیل دهنده معماری سازه
ماکت مقبره روضه خوان صفی الدین اردبیلی
تیم آرامگاه روضه خوان صفی الدین اردبیلی از اجزا و موادسازنده معماری ویژه ای تشکیل یافته میباشد که عبارتند از:
راز در ورودی
ورودی بقاع در جناح شرقی میدان بهتر قاپو جای دارد که درِ دو لنگه چوبی آن به تراس گرانقدر گشوده می گردد. در مقابل این سردر، در جانب غربی همین میدان، سردر اساسی مقبره به اسم خوب قاپو قرار داشته میباشد که در روزگار فرمانروا عباس دوم۸ به دست یوسف فرمان روا بن ملک صفیا تشکیل شده بود. به استناد کتیبه معرّق بدنه این سردر، که در انبار بقاع حفظ می گردد، کاشیکاری آن را اسماعیل بن نقّاش اردبیلی در ۱۰۵۷ اعمال داده میباشد. این سردر در ۱۳۲۱ش. به کلی برچیده شد.۹
تراس تعالی
در مدخل غربی حرم، حیاطی مشجّر و مستطیلی به بعد ها حدود ۹۳*۵ر۲۶ متر قراردارد که در واقع حائلی میباشد دربین در ورودی و هسته مرکزی تیم. در دو جبهه آن دو آبگینه سنگی میباشد که احتمالاً یادگار زمان صفوی میباشد. دیوارهای آجری این تراس، که روی ازاره سنگی سازه گردیدهاند، طاقچهها و طاقنماهایی داراهستند.
راهرو میانی یا این که صحن خرد
در ضلع شرقی ایوان مشجّر والا، سردر و دری خرد، که با گچ و خشت قانونی بندی گردیده، به راهروی به بعدها ۵۰ر۱۴*۷۰ر۵ متر گشوده می گردد. این سردر از آنِ عصر قاجار میباشد که به مکان سردر قدیمخیس زمان صفوی تاسیس شده است. رواقها و طاق نماهای دیوارهای جانبی این صحن با گچبریهای زیبایی فریم بندی و پشت بغلها و لچکیهای آن با کاشیهای معرّق پوشیده گردیدهاست. درقسمت جنوبی این راهرو دری درنظرگرفته شده که به چله منزل نو راه و روش داراست.
چله منزل نو(قربانگاه)
این سازه که احتمالاً دیرین ترین عنصر گروه میباشد، بیشتر از سایر نصیبها مجروح و فعلا حیاطی متروک و مربع صورت میباشد که در جناح غربی آن، حجره هایی با نمای آجری و طاق قوسی وجود دارااست. در شمال غربی چلّه منزل و در یکی حجرات که سقف آن ریخته میباشد، بقایای پلهپله آجری دیده می شود که به طبقه فوقانی منش میبرد، از این رو به حیث میرسد که چلّه منزل در قبل طبقه فوقانی نیز داشته میباشد. با دقت به اسم و مخلوط ظاهری این سازه می قدرت آن را بخشی از خانقاه خویش روضه خوان صفی دانست که به مراسم آیینی و چله نشینی و بیتوته دراویش تخصیص داشته میباشد.۱۰ اطلاق اسم قربانگاه بهاین جای نیز از آنجاست کهاین محل بعداز عصر صفویه و بعد از ویرانی به طور قربانگاه در آمد؛ چنانکه اطلاق کلمه نو بدین محیط نیز از آنروست که چله منزل کهن تری هم وجود داشته که امروز به طور حجره هایی دو طبقه در جناح شمال غربی صحن مهم واقع گردیدهاست.
مدخل صحن اساسی یا این که سردر عباسی
این سردر که در پهناِ شرقی راهروِ میانی واقع گردیده، از نوک با مقرنسهای بر روی هم تزیین گردیده و در نقطه پايانِ بخش کاشیکاری گردیده آن و محلّ اتصال به درگاهِ سنگی، بر کتیبهای کاشیکاری، اسم سلطان عباس و تاریخ ۱۰۳۶ نقش بسته میباشد.۱۱
صحن مهم یا این که تراس داخلی
این صحن، که به اسم تراس قندیل منزل نیز شناخته می شود، محوطهای میباشد مستطیل صورت به بعد ها بالغ بر ۵ر۳۰*۱۶ متر که با تخته سنگهای صاف و صیقلی مفروش میباشد و در راس آن یک آبگینه سنگی نادر عمق گلبرگی صورت با دوازده تَرک (شاید به علامت دوازده فرقه قزلباش و یا این که دوازده امام شیعهها) درنظرگرفته شده میباشد. در قبلی یک رینگ چاه آب نیز در کنار این آبگینه وجود داشته که آب آن را تأمین میکرده، ۱۲ ولی اینک روی این چاه را پوشاندهاند.
ضلع غربی ایوان که سردر عباسی در آن قراردارد، یک دیوار سراسری و طاق نمادار آجری میباشد که با کاشیهای معرّق تزیین شدهاست. این دیوار در نصیب شمالی به حجرات خرد دو طبقه با سقف کوتاه ختم می گردد که احتمالاً محل چلّه منزل قدیم بوده میباشد. پنجرههای مشبّک کاشی، به طریق گره چینی، نوروفروغ ما یحتاج را به باطن اطاقها میرساند.
جنّت سرا
در ضلع شمالی صحن اساسی، ایوانی با در گران قدر چوبی اُرسی مشبّک جایدارد. در شمال این حیاط، که به مثابه فرمانروا نشین میباشد، درِ اُرسی دیگری درنظرگرفته شده که به ساختمانی گنبددار و هشت ضلعی موسوم به جنّت سرا گشوده می شود. بر دیوارههای شمالی و غربی جنّت سرا درهایی برای راهیابی به اطاق های همسایه نصب کردهاند.۱۳ درباره ساختار اول این سازه و تحولات و نیز کاربرد آن اگاهی دقیقی در مشت وجود ندارد. بعضا پنداشتهاند کهاین سازه از به عبارتی اولِ ایجاد کرد(احتمالاً ۹۴۳ـ۹۴۷)گنبدی داشته ۱۴ و محل سماع درویشان بوده میباشد، البته اولئاریوس که مشاهدات خویش را از این مقبره در زمان صفویه بهتوجه نقل کرده، از گنبد جنّت سرا سخنی نگفته میباشد؛ چنانکه دلاواله ۱۵ نیز که در به عبارتی عصر حرم روضه خوان صفی را چشم، جنّت سرا را مسجدی بیسقف خوانده میباشد. ظاهراً جنّت سرا بعد از آنکه سلطان عباس اشیای پر ارزش و کتابهای کتابخانه سلطنتی را به حرم اهدا کرده، به طور کتابخانه درآمده میباشد.۱۶ احتمالاً در اوایل قرن سیزدهم سقفی مسطّح با شانزده ردیف چوبی بر روی شالودههای حجّاری گردیده برای جنّت سرا ایجاد شده است.۱۷ سقف عصر قاجاری نیز یک سری دهه گذشته به تک تکّی ویران گردیده و در سالهای اخیر گنبدی آجری به روش سنّتی بر فراز آن ساختهاند که تعالی ترین گنبد دسته به شمار میاید.
دارالحدیث یا این که طاق متولّی
طاق متولی در ضلع جنوبی صحن مهم، قرینه و روبروی جنت سرا، واقع گردیده و مشتمل میباشد بر درِ اُرسی مشبک والا ، ایوانی با طاق ضربی، و دو اتاق خرد در دو سوی تراس. مقابر برخی از بزرگان صفوی نیز در دو سوی این سازه مشاهده می شود. نمای بیرونی دارالحدیث با کاشی معرّق تزیین گردیده و در پیشانی سازه احادیثی از نبی(ص) به خط نسخه ها نقش بسته و اواسط لچکیهای درهای ورودی خرد، در چهار لوحه عبارت «یا این که صفی اللّه » دو توشه به طور متقارن تکرار شدهاست. احتمالاً این شرکت در اواخر عصر صفوی برای اقامت متولیان آستانه و برپایی جلسات درس و مشاجره ایجاد شده است.۱۸
نمای بیرونی قندیلمنزل
قندیل منزل، در جناح شرقی صحن اساسی، بنایی الحاقی میباشد که بعداز ساخت و ساز آرامگاهها و چینی منزل و جنت سرا و، به احتمال زیاد، در طی فرمان روا طهماسب نخستین برای اتصال بناهای منفرد به یکدیگر ایجاد شده است. نصیب فوقانی نمای فرنگی سازه با مقرنسهای قطاربندی و نقوش و کتیبههایی دربردارنده آیهها قرآن در کاشی معرّق تزیین شدهاست. دیوار آجری قندیل منزل ازاره سنگی اتفاق افتاده سکّومانندی داراست. بالای ازاره دو ستون پنجره چوبی پنج تایی نصب گردیده که با فولاد مشبّک مسدود گردیدهاست. بدور پنجرهها با کاشیهای معرّق دربردارنده نقوش اسلیمی و گل و بته تزیین گردیده و بر بالای پنجرههای پایینی نورگیرهایی از کاشی مشبک و کتیبهای به خط ثلث به طور فریم بندی وجود دارااست. در ستون ذیل در مسافت دربین دو پنجره فرمانی از فرمان روا طهماسب اولیه با خط نستعلیق بر سنگ مرمری به بعدها تعدادی متری کندهکاری گردیده که ضرورت اجتناب ساکنان اردبیل از معاصی و مناهی و ملاحظه حرمت آستانه و نیز کیفیت آداب و مناسک زیارت را تذکر مینماید.۱۹
درگاه ورودی قندیل منزل
در جناح شمالی نمای قندیل منزل، طاق و سردر ورودی قندیل منزل واقع شدهاست. نمای این طاقِ بلند و جناغی کاملاً با کاشی معرّق و کتیبههای متفاوت تزیین شدهاست. قوس طاق از نوع قوسهای چهار مرکزی میباشد و به دو ردیف باریک مرمرین سپید با سرستونهای مقرنس دار توکل دارااست. دو طرف درگاه دو نشیمن از سنگ های آذرین خاکستری، که سنگ مبنا درگاه نیز به شمار می آید، درنظرگرفته شده میباشد. پوشش ازاره درگاه نیز از سنگ های مرمر سپید میباشد. درِ ورودی و پنجره مشبک بالای آن باطن طاق قراردارد. پیرامون درگاه با کاشی معرّق و کتیبههایی با خط ثلث زینت یافته میباشد. در صدرترین نصیب کتیبه حدیث «انا مدینة العلم و علیٌ بابها» نقش بسته میباشد. در لبه مستطیل طاق، کتیبهای دربردارنده کلمات صوفیانه و لقب ها و درجات و مقامات روحانی صفی بدور تا بدور چرخیده میباشد.۲۰
درِ چوبی خرد و معمولیای که جایگزین در نقرهای مشبّک گردیده(با تاریخ ۱۰۱۱ که در راهرو ورودی قندیل منزل محافظت میگردد)، به راهروی با سقف گچبری و کاشیکاری گشوده میشود که در مسیر آن تا تراس شهیدگاه، دو اتاق وجود دارااست. در سمت چپ راهرو دری به جانب پلکان مارپیچ میباشد که به پشت بام می رسد. در سمت راست راهرو، دری از چوب گردو با پوشش کاغذهای نقره و آب طلا جواهرات و برنامه ای از گلهای فرمانروا عباسی، به قندیل منزل روش داراست. اسم خالق در(امیراسدالله اردبیلی) و زرگر(محمدحسن زرگر) و تاریخ ۱۰۲۷ بر لوحی منقوش میباشد.۲۱
حرم روضه خوان صفیالدین اردبیلی، گروهای از آرامگاههای بزرگان، مشایخ و سلاطین صفوی و فضاهای آیینی و عبادی بنا شده در اردبیل و از اثر ها تصویب گردیده در فهرست ارثیه جهانی یونسکو هست. مسجد قبا مشهد سوابق نصیبهایی از این سازه به زمان خویش روضه خوان صفی الدین و سوابق نصیبهایی از آن به مجال دیگر شاهان صفوی و فرزندان روضه خوان صفی میرسد. آدرس مسجد قبا مشهد درین محوطه ضمن بقاع روحانی صفیالدین اردبیلی، بقعههای فرمان روا اسماعیل نخستین (اول فرمانروا صفویه) و همسر سلطان اسماعیل (مامان پادشاه طهماسب) نیز جای دارد. رزرو مسجد قبا مشهد قسمتی از این سازه مزار کشته شدگان نبردهای شیروان و چالدران میباشد. شماره تلفن مسجد قبا مشهد
این حرم دربردارنده دهها تاثیر بدیع در معنی ها متفاوت فنهای هنری میباشد که از آن پاراگراف میاقتدار به بهترترین نوع کاشی کاری معرق و مقرنس و گچبری کتیبههای قشنگ و با ارزش و خط خطاطان بلندمرتبه زمان صفوی (میر عماد حسنی قزوینی، سید قوامالدین مرعشی، محمد اسماعیل و...) منبتهای ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلاکاری، نگارگری و تنگ بری و غیره اشاره نمود. این تاثیر از ساختار معماری فخیمی برخورداراست که گرد هم وارد شدن فضیلت ها هنری ذکر شده، آن را در گروههای تاریخی جمهوری اسلامی ایران شاخص و متمایز نمودهمیباشد.
درباره روضه خوان صفی الدین
نوشتهی علمیٔ اساسی: صفیالدین اردبیلی
صفیالدین اردبیلی (۷۱۳ - ۶۳۱ش.برابر۷۳۵ - ۶۵۰ق.) نیای والا دودمان صفویان از سادات اردبیل میباشد و نیز هشتمین نسل از تبار فیروزشاه زرینکلاه بود. فیروزشاه نیز از سادات کردستان جمهوری اسلامی ایران بود.۱ گویش مادری روحانی صفیالدین گویش آذری بود۲ و اشعاری بهاین لهجه در کتاب صفوة الصفا و سلسلة النسب سرودهمیباشد.۳
بابا و اجداد او در قریه کلخوران اردبیل زراعت داشتند و پیشینیان آنان از قریه رنگین گیلان به اسفرنجان نزدیک به اردبیل آمده بودند. بابا وی امین الدین جبرائیل اسم داشت. صفی الدین در سال ۶۵۰ق. چشم به جهان گشود. روضه خوان صفی در ادامه روضه خوان خداترس گیلانی بود و با دختر وی فاطمه خاتون وصلت کرد.او دو شنبه ۱۲ محرم سنه ۷۳۵ قمری، بعداز نماز صبح، در سن هشتاد و پنج سالگی وفات یافت و روز سپس به وقت نماز ظهر، در جوار خلوت خانقاه خود دفن شد.۴ بیشتر مورخان، اجداد او را سنی شافعی مذهب و هاشمی تبار مهاجر از حجاز به کردستان کشور ایران دانستهاند.۵ عبدالحسین زرینکوب متفحص و مورخ عالم، در کتاب «کاوش در تصوف جمهوری اسلامی ایران» با استناد به منابع تاریخی متفاوت و مختلف، او را سنی مذهب میداند.۶ سیداحمد کسروی تبریزی سید بودن اورا نیز با آوردن یکسری عامل رد کردهمیباشد. دودمان صفوی اسم خود را از او گرفته بودند. وی اساسگذار خانقاه صفوی در اردبیل بود که با سپری شد مجال رهروان اکثری را به دست آورد. خانقاه وی محل اطعام فقرا و هواخواهی ضعفا و مسکینان بود و همین نکته دستگاه وی و اخلافش را همچنان محل محتاجان و درویشان میداشت.
سوابق سازه
سوابق قسمتهایی از این سازه به عصر خویش روضه خوان صفی الدین (۶۵۰ـ۷۳۵)، عارف نامی اهل ایران، و فرزندان او، روضه خوان صدرالدین موسی و خواجه علی سیاهپوش، میرسد. به نوشته منابع، خانه و خانقاه روحانی صفی در همین جای بود، و بنابر وصیّت خویش وی، لاشهاش را در اتاقی جنب خلوتخانه و باغچه و حوضخانه دفن کردند و بر قبر او بنایی ساختند.۷ از آن پس این جای اهمیّت و قداست یافت و شماری از مشایخ و محارم قوم و قبیله صفوی و نیز فرمانروا اسماعیل نخستین (حک: ۹۰۷ـ۹۳۰) و گروهی از قربانیان نزاعهای شیروان و چالدران در جوارمرقد روضه خوان دفن شدند. از مجال پادشاه طهماسب نخستین (حک: ۹۳۰ـ۹۸۴)، ساختمان مقبره بسط یافت و محل امن و بست، نیز به اکانت آمد که برای ورود به آن، فرایند و مراتب هفتگانه طریقتی درنظر دریافت شد.
اجزا و موادتشکیل دهنده معماری سازه
ماکت مقبره روضه خوان صفی الدین اردبیلی
تیم آرامگاه روضه خوان صفی الدین اردبیلی از اجزا و موادسازنده معماری ویژه ای تشکیل یافته میباشد که عبارتند از:
راز در ورودی
ورودی بقاع در جناح شرقی میدان بهتر قاپو جای دارد که درِ دو لنگه چوبی آن به تراس گرانقدر گشوده می گردد. در مقابل این سردر، در جانب غربی همین میدان، سردر اساسی مقبره به اسم خوب قاپو قرار داشته میباشد که در روزگار فرمانروا عباس دوم۸ به دست یوسف فرمان روا بن ملک صفیا تشکیل شده بود. به استناد کتیبه معرّق بدنه این سردر، که در انبار بقاع حفظ می گردد، کاشیکاری آن را اسماعیل بن نقّاش اردبیلی در ۱۰۵۷ اعمال داده میباشد. این سردر در ۱۳۲۱ش. به کلی برچیده شد.۹
تراس تعالی
در مدخل غربی حرم، حیاطی مشجّر و مستطیلی به بعد ها حدود ۹۳*۵ر۲۶ متر قراردارد که در واقع حائلی میباشد دربین در ورودی و هسته مرکزی تیم. در دو جبهه آن دو آبگینه سنگی میباشد که احتمالاً یادگار زمان صفوی میباشد. دیوارهای آجری این تراس، که روی ازاره سنگی سازه گردیدهاند، طاقچهها و طاقنماهایی داراهستند.
راهرو میانی یا این که صحن خرد
در ضلع شرقی ایوان مشجّر والا، سردر و دری خرد، که با گچ و خشت قانونی بندی گردیده، به راهروی به بعدها ۵۰ر۱۴*۷۰ر۵ متر گشوده می گردد. این سردر از آنِ عصر قاجار میباشد که به مکان سردر قدیمخیس زمان صفوی تاسیس شده است. رواقها و طاق نماهای دیوارهای جانبی این صحن با گچبریهای زیبایی فریم بندی و پشت بغلها و لچکیهای آن با کاشیهای معرّق پوشیده گردیدهاست. درقسمت جنوبی این راهرو دری درنظرگرفته شده که به چله منزل نو راه و روش داراست.
چله منزل نو(قربانگاه)
این سازه که احتمالاً دیرین ترین عنصر گروه میباشد، بیشتر از سایر نصیبها مجروح و فعلا حیاطی متروک و مربع صورت میباشد که در جناح غربی آن، حجره هایی با نمای آجری و طاق قوسی وجود دارااست. در شمال غربی چلّه منزل و در یکی حجرات که سقف آن ریخته میباشد، بقایای پلهپله آجری دیده می شود که به طبقه فوقانی منش میبرد، از این رو به حیث میرسد که چلّه منزل در قبل طبقه فوقانی نیز داشته میباشد. با دقت به اسم و مخلوط ظاهری این سازه می قدرت آن را بخشی از خانقاه خویش روضه خوان صفی دانست که به مراسم آیینی و چله نشینی و بیتوته دراویش تخصیص داشته میباشد.۱۰ اطلاق اسم قربانگاه بهاین جای نیز از آنجاست کهاین محل بعداز عصر صفویه و بعد از ویرانی به طور قربانگاه در آمد؛ چنانکه اطلاق کلمه نو بدین محیط نیز از آنروست که چله منزل کهن تری هم وجود داشته که امروز به طور حجره هایی دو طبقه در جناح شمال غربی صحن مهم واقع گردیدهاست.
مدخل صحن اساسی یا این که سردر عباسی
این سردر که در پهناِ شرقی راهروِ میانی واقع گردیده، از نوک با مقرنسهای بر روی هم تزیین گردیده و در نقطه پايانِ بخش کاشیکاری گردیده آن و محلّ اتصال به درگاهِ سنگی، بر کتیبهای کاشیکاری، اسم سلطان عباس و تاریخ ۱۰۳۶ نقش بسته میباشد.۱۱
صحن مهم یا این که تراس داخلی
این صحن، که به اسم تراس قندیل منزل نیز شناخته می شود، محوطهای میباشد مستطیل صورت به بعد ها بالغ بر ۵ر۳۰*۱۶ متر که با تخته سنگهای صاف و صیقلی مفروش میباشد و در راس آن یک آبگینه سنگی نادر عمق گلبرگی صورت با دوازده تَرک (شاید به علامت دوازده فرقه قزلباش و یا این که دوازده امام شیعهها) درنظرگرفته شده میباشد. در قبلی یک رینگ چاه آب نیز در کنار این آبگینه وجود داشته که آب آن را تأمین میکرده، ۱۲ ولی اینک روی این چاه را پوشاندهاند.
ضلع غربی ایوان که سردر عباسی در آن قراردارد، یک دیوار سراسری و طاق نمادار آجری میباشد که با کاشیهای معرّق تزیین شدهاست. این دیوار در نصیب شمالی به حجرات خرد دو طبقه با سقف کوتاه ختم می گردد که احتمالاً محل چلّه منزل قدیم بوده میباشد. پنجرههای مشبّک کاشی، به طریق گره چینی، نوروفروغ ما یحتاج را به باطن اطاقها میرساند.
جنّت سرا
در ضلع شمالی صحن اساسی، ایوانی با در گران قدر چوبی اُرسی مشبّک جایدارد. در شمال این حیاط، که به مثابه فرمانروا نشین میباشد، درِ اُرسی دیگری درنظرگرفته شده که به ساختمانی گنبددار و هشت ضلعی موسوم به جنّت سرا گشوده می شود. بر دیوارههای شمالی و غربی جنّت سرا درهایی برای راهیابی به اطاق های همسایه نصب کردهاند.۱۳ درباره ساختار اول این سازه و تحولات و نیز کاربرد آن اگاهی دقیقی در مشت وجود ندارد. بعضا پنداشتهاند کهاین سازه از به عبارتی اولِ ایجاد کرد(احتمالاً ۹۴۳ـ۹۴۷)گنبدی داشته ۱۴ و محل سماع درویشان بوده میباشد، البته اولئاریوس که مشاهدات خویش را از این مقبره در زمان صفویه بهتوجه نقل کرده، از گنبد جنّت سرا سخنی نگفته میباشد؛ چنانکه دلاواله ۱۵ نیز که در به عبارتی عصر حرم روضه خوان صفی را چشم، جنّت سرا را مسجدی بیسقف خوانده میباشد. ظاهراً جنّت سرا بعد از آنکه سلطان عباس اشیای پر ارزش و کتابهای کتابخانه سلطنتی را به حرم اهدا کرده، به طور کتابخانه درآمده میباشد.۱۶ احتمالاً در اوایل قرن سیزدهم سقفی مسطّح با شانزده ردیف چوبی بر روی شالودههای حجّاری گردیده برای جنّت سرا ایجاد شده است.۱۷ سقف عصر قاجاری نیز یک سری دهه گذشته به تک تکّی ویران گردیده و در سالهای اخیر گنبدی آجری به روش سنّتی بر فراز آن ساختهاند که تعالی ترین گنبد دسته به شمار میاید.
دارالحدیث یا این که طاق متولّی
طاق متولی در ضلع جنوبی صحن مهم، قرینه و روبروی جنت سرا، واقع گردیده و مشتمل میباشد بر درِ اُرسی مشبک والا ، ایوانی با طاق ضربی، و دو اتاق خرد در دو سوی تراس. مقابر برخی از بزرگان صفوی نیز در دو سوی این سازه مشاهده می شود. نمای بیرونی دارالحدیث با کاشی معرّق تزیین گردیده و در پیشانی سازه احادیثی از نبی(ص) به خط نسخه ها نقش بسته و اواسط لچکیهای درهای ورودی خرد، در چهار لوحه عبارت «یا این که صفی اللّه » دو توشه به طور متقارن تکرار شدهاست. احتمالاً این شرکت در اواخر عصر صفوی برای اقامت متولیان آستانه و برپایی جلسات درس و مشاجره ایجاد شده است.۱۸
نمای بیرونی قندیلمنزل
قندیل منزل، در جناح شرقی صحن اساسی، بنایی الحاقی میباشد که بعداز ساخت و ساز آرامگاهها و چینی منزل و جنت سرا و، به احتمال زیاد، در طی فرمان روا طهماسب نخستین برای اتصال بناهای منفرد به یکدیگر ایجاد شده است. نصیب فوقانی نمای فرنگی سازه با مقرنسهای قطاربندی و نقوش و کتیبههایی دربردارنده آیهها قرآن در کاشی معرّق تزیین شدهاست. دیوار آجری قندیل منزل ازاره سنگی اتفاق افتاده سکّومانندی داراست. بالای ازاره دو ستون پنجره چوبی پنج تایی نصب گردیده که با فولاد مشبّک مسدود گردیدهاست. بدور پنجرهها با کاشیهای معرّق دربردارنده نقوش اسلیمی و گل و بته تزیین گردیده و بر بالای پنجرههای پایینی نورگیرهایی از کاشی مشبک و کتیبهای به خط ثلث به طور فریم بندی وجود دارااست. در ستون ذیل در مسافت دربین دو پنجره فرمانی از فرمان روا طهماسب اولیه با خط نستعلیق بر سنگ مرمری به بعدها تعدادی متری کندهکاری گردیده که ضرورت اجتناب ساکنان اردبیل از معاصی و مناهی و ملاحظه حرمت آستانه و نیز کیفیت آداب و مناسک زیارت را تذکر مینماید.۱۹
درگاه ورودی قندیل منزل
در جناح شمالی نمای قندیل منزل، طاق و سردر ورودی قندیل منزل واقع شدهاست. نمای این طاقِ بلند و جناغی کاملاً با کاشی معرّق و کتیبههای متفاوت تزیین شدهاست. قوس طاق از نوع قوسهای چهار مرکزی میباشد و به دو ردیف باریک مرمرین سپید با سرستونهای مقرنس دار توکل دارااست. دو طرف درگاه دو نشیمن از سنگ های آذرین خاکستری، که سنگ مبنا درگاه نیز به شمار می آید، درنظرگرفته شده میباشد. پوشش ازاره درگاه نیز از سنگ های مرمر سپید میباشد. درِ ورودی و پنجره مشبک بالای آن باطن طاق قراردارد. پیرامون درگاه با کاشی معرّق و کتیبههایی با خط ثلث زینت یافته میباشد. در صدرترین نصیب کتیبه حدیث «انا مدینة العلم و علیٌ بابها» نقش بسته میباشد. در لبه مستطیل طاق، کتیبهای دربردارنده کلمات صوفیانه و لقب ها و درجات و مقامات روحانی صفی بدور تا بدور چرخیده میباشد.۲۰
درِ چوبی خرد و معمولیای که جایگزین در نقرهای مشبّک گردیده(با تاریخ ۱۰۱۱ که در راهرو ورودی قندیل منزل محافظت میگردد)، به راهروی با سقف گچبری و کاشیکاری گشوده میشود که در مسیر آن تا تراس شهیدگاه، دو اتاق وجود دارااست. در سمت چپ راهرو دری به جانب پلکان مارپیچ میباشد که به پشت بام می رسد. در سمت راست راهرو، دری از چوب گردو با پوشش کاغذهای نقره و آب طلا جواهرات و برنامه ای از گلهای فرمانروا عباسی، به قندیل منزل روش داراست. اسم خالق در(امیراسدالله اردبیلی) و زرگر(محمدحسن زرگر) و تاریخ ۱۰۲۷ بر لوحی منقوش میباشد.۲۱
این حرم دربردارنده دهها تاثیر بدیع در معنی ها متفاوت فنهای هنری میباشد که از آن پاراگراف میاقتدار به بهترترین نوع کاشی کاری معرق و مقرنس و گچبری کتیبههای قشنگ و با ارزش و خط خطاطان بلندمرتبه زمان صفوی (میر عماد حسنی قزوینی، سید قوامالدین مرعشی، محمد اسماعیل و...) منبتهای ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلاکاری، نگارگری و تنگ بری و غیره اشاره نمود. این تاثیر از ساختار معماری فخیمی برخورداراست که گرد هم وارد شدن فضیلت ها هنری ذکر شده، آن را در گروههای تاریخی جمهوری اسلامی ایران شاخص و متمایز نمودهمیباشد.
درباره روضه خوان صفی الدین
نوشتهی علمیٔ اساسی: صفیالدین اردبیلی
صفیالدین اردبیلی (۷۱۳ - ۶۳۱ش.برابر۷۳۵ - ۶۵۰ق.) نیای والا دودمان صفویان از سادات اردبیل میباشد و نیز هشتمین نسل از تبار فیروزشاه زرینکلاه بود. فیروزشاه نیز از سادات کردستان جمهوری اسلامی ایران بود.۱ گویش مادری روحانی صفیالدین گویش آذری بود۲ و اشعاری بهاین لهجه در کتاب صفوة الصفا و سلسلة النسب سرودهمیباشد.۳
بابا و اجداد او در قریه کلخوران اردبیل زراعت داشتند و پیشینیان آنان از قریه رنگین گیلان به اسفرنجان نزدیک به اردبیل آمده بودند. بابا وی امین الدین جبرائیل اسم داشت. صفی الدین در سال ۶۵۰ق. چشم به جهان گشود. روضه خوان صفی در ادامه روضه خوان خداترس گیلانی بود و با دختر وی فاطمه خاتون وصلت کرد.او دو شنبه ۱۲ محرم سنه ۷۳۵ قمری، بعداز نماز صبح، در سن هشتاد و پنج سالگی وفات یافت و روز سپس به وقت نماز ظهر، در جوار خلوت خانقاه خود دفن شد.۴ بیشتر مورخان، اجداد او را سنی شافعی مذهب و هاشمی تبار مهاجر از حجاز به کردستان کشور ایران دانستهاند.۵ عبدالحسین زرینکوب متفحص و مورخ عالم، در کتاب «کاوش در تصوف جمهوری اسلامی ایران» با استناد به منابع تاریخی متفاوت و مختلف، او را سنی مذهب میداند.۶ سیداحمد کسروی تبریزی سید بودن اورا نیز با آوردن یکسری عامل رد کردهمیباشد. دودمان صفوی اسم خود را از او گرفته بودند. وی اساسگذار خانقاه صفوی در اردبیل بود که با سپری شد مجال رهروان اکثری را به دست آورد. خانقاه وی محل اطعام فقرا و هواخواهی ضعفا و مسکینان بود و همین نکته دستگاه وی و اخلافش را همچنان محل محتاجان و درویشان میداشت.
سوابق سازه
سوابق قسمتهایی از این سازه به عصر خویش روضه خوان صفی الدین (۶۵۰ـ۷۳۵)، عارف نامی اهل ایران، و فرزندان او، روضه خوان صدرالدین موسی و خواجه علی سیاهپوش، میرسد. به نوشته منابع، خانه و خانقاه روحانی صفی در همین جای بود، و بنابر وصیّت خویش وی، لاشهاش را در اتاقی جنب خلوتخانه و باغچه و حوضخانه دفن کردند و بر قبر او بنایی ساختند.۷ از آن پس این جای اهمیّت و قداست یافت و شماری از مشایخ و محارم قوم و قبیله صفوی و نیز فرمانروا اسماعیل نخستین (حک: ۹۰۷ـ۹۳۰) و گروهی از قربانیان نزاعهای شیروان و چالدران در جوارمرقد روضه خوان دفن شدند. از مجال پادشاه طهماسب نخستین (حک: ۹۳۰ـ۹۸۴)، ساختمان مقبره بسط یافت و محل امن و بست، نیز به اکانت آمد که برای ورود به آن، فرایند و مراتب هفتگانه طریقتی درنظر دریافت شد.
اجزا و موادتشکیل دهنده معماری سازه
ماکت مقبره روضه خوان صفی الدین اردبیلی
تیم آرامگاه روضه خوان صفی الدین اردبیلی از اجزا و موادسازنده معماری ویژه ای تشکیل یافته میباشد که عبارتند از:
راز در ورودی
ورودی بقاع در جناح شرقی میدان بهتر قاپو جای دارد که درِ دو لنگه چوبی آن به تراس گرانقدر گشوده می گردد. در مقابل این سردر، در جانب غربی همین میدان، سردر اساسی مقبره به اسم خوب قاپو قرار داشته میباشد که در روزگار فرمانروا عباس دوم۸ به دست یوسف فرمان روا بن ملک صفیا تشکیل شده بود. به استناد کتیبه معرّق بدنه این سردر، که در انبار بقاع حفظ می گردد، کاشیکاری آن را اسماعیل بن نقّاش اردبیلی در ۱۰۵۷ اعمال داده میباشد. این سردر در ۱۳۲۱ش. به کلی برچیده شد.۹
تراس تعالی
در مدخل غربی حرم، حیاطی مشجّر و مستطیلی به بعد ها حدود ۹۳*۵ر۲۶ متر قراردارد که در واقع حائلی میباشد دربین در ورودی و هسته مرکزی تیم. در دو جبهه آن دو آبگینه سنگی میباشد که احتمالاً یادگار زمان صفوی میباشد. دیوارهای آجری این تراس، که روی ازاره سنگی سازه گردیدهاند، طاقچهها و طاقنماهایی داراهستند.
راهرو میانی یا این که صحن خرد
در ضلع شرقی ایوان مشجّر والا، سردر و دری خرد، که با گچ و خشت قانونی بندی گردیده، به راهروی به بعدها ۵۰ر۱۴*۷۰ر۵ متر گشوده می گردد. این سردر از آنِ عصر قاجار میباشد که به مکان سردر قدیمخیس زمان صفوی تاسیس شده است. رواقها و طاق نماهای دیوارهای جانبی این صحن با گچبریهای زیبایی فریم بندی و پشت بغلها و لچکیهای آن با کاشیهای معرّق پوشیده گردیدهاست. درقسمت جنوبی این راهرو دری درنظرگرفته شده که به چله منزل نو راه و روش داراست.
چله منزل نو(قربانگاه)
این سازه که احتمالاً دیرین ترین عنصر گروه میباشد، بیشتر از سایر نصیبها مجروح و فعلا حیاطی متروک و مربع صورت میباشد که در جناح غربی آن، حجره هایی با نمای آجری و طاق قوسی وجود دارااست. در شمال غربی چلّه منزل و در یکی حجرات که سقف آن ریخته میباشد، بقایای پلهپله آجری دیده می شود که به طبقه فوقانی منش میبرد، از این رو به حیث میرسد که چلّه منزل در قبل طبقه فوقانی نیز داشته میباشد. با دقت به اسم و مخلوط ظاهری این سازه می قدرت آن را بخشی از خانقاه خویش روضه خوان صفی دانست که به مراسم آیینی و چله نشینی و بیتوته دراویش تخصیص داشته میباشد.۱۰ اطلاق اسم قربانگاه بهاین جای نیز از آنجاست کهاین محل بعداز عصر صفویه و بعد از ویرانی به طور قربانگاه در آمد؛ چنانکه اطلاق کلمه نو بدین محیط نیز از آنروست که چله منزل کهن تری هم وجود داشته که امروز به طور حجره هایی دو طبقه در جناح شمال غربی صحن مهم واقع گردیدهاست.
مدخل صحن اساسی یا این که سردر عباسی
این سردر که در پهناِ شرقی راهروِ میانی واقع گردیده، از نوک با مقرنسهای بر روی هم تزیین گردیده و در نقطه پايانِ بخش کاشیکاری گردیده آن و محلّ اتصال به درگاهِ سنگی، بر کتیبهای کاشیکاری، اسم سلطان عباس و تاریخ ۱۰۳۶ نقش بسته میباشد.۱۱
صحن مهم یا این که تراس داخلی
این صحن، که به اسم تراس قندیل منزل نیز شناخته می شود، محوطهای میباشد مستطیل صورت به بعد ها بالغ بر ۵ر۳۰*۱۶ متر که با تخته سنگهای صاف و صیقلی مفروش میباشد و در راس آن یک آبگینه سنگی نادر عمق گلبرگی صورت با دوازده تَرک (شاید به علامت دوازده فرقه قزلباش و یا این که دوازده امام شیعهها) درنظرگرفته شده میباشد. در قبلی یک رینگ چاه آب نیز در کنار این آبگینه وجود داشته که آب آن را تأمین میکرده، ۱۲ ولی اینک روی این چاه را پوشاندهاند.
ضلع غربی ایوان که سردر عباسی در آن قراردارد، یک دیوار سراسری و طاق نمادار آجری میباشد که با کاشیهای معرّق تزیین شدهاست. این دیوار در نصیب شمالی به حجرات خرد دو طبقه با سقف کوتاه ختم می گردد که احتمالاً محل چلّه منزل قدیم بوده میباشد. پنجرههای مشبّک کاشی، به طریق گره چینی، نوروفروغ ما یحتاج را به باطن اطاقها میرساند.
جنّت سرا
در ضلع شمالی صحن اساسی، ایوانی با در گران قدر چوبی اُرسی مشبّک جایدارد. در شمال این حیاط، که به مثابه فرمانروا نشین میباشد، درِ اُرسی دیگری درنظرگرفته شده که به ساختمانی گنبددار و هشت ضلعی موسوم به جنّت سرا گشوده می شود. بر دیوارههای شمالی و غربی جنّت سرا درهایی برای راهیابی به اطاق های همسایه نصب کردهاند.۱۳ درباره ساختار اول این سازه و تحولات و نیز کاربرد آن اگاهی دقیقی در مشت وجود ندارد. بعضا پنداشتهاند کهاین سازه از به عبارتی اولِ ایجاد کرد(احتمالاً ۹۴۳ـ۹۴۷)گنبدی داشته ۱۴ و محل سماع درویشان بوده میباشد، البته اولئاریوس که مشاهدات خویش را از این مقبره در زمان صفویه بهتوجه نقل کرده، از گنبد جنّت سرا سخنی نگفته میباشد؛ چنانکه دلاواله ۱۵ نیز که در به عبارتی عصر حرم روضه خوان صفی را چشم، جنّت سرا را مسجدی بیسقف خوانده میباشد. ظاهراً جنّت سرا بعد از آنکه سلطان عباس اشیای پر ارزش و کتابهای کتابخانه سلطنتی را به حرم اهدا کرده، به طور کتابخانه درآمده میباشد.۱۶ احتمالاً در اوایل قرن سیزدهم سقفی مسطّح با شانزده ردیف چوبی بر روی شالودههای حجّاری گردیده برای جنّت سرا ایجاد شده است.۱۷ سقف عصر قاجاری نیز یک سری دهه گذشته به تک تکّی ویران گردیده و در سالهای اخیر گنبدی آجری به روش سنّتی بر فراز آن ساختهاند که تعالی ترین گنبد دسته به شمار میاید.
دارالحدیث یا این که طاق متولّی
طاق متولی در ضلع جنوبی صحن مهم، قرینه و روبروی جنت سرا، واقع گردیده و مشتمل میباشد بر درِ اُرسی مشبک والا ، ایوانی با طاق ضربی، و دو اتاق خرد در دو سوی تراس. مقابر برخی از بزرگان صفوی نیز در دو سوی این سازه مشاهده می شود. نمای بیرونی دارالحدیث با کاشی معرّق تزیین گردیده و در پیشانی سازه احادیثی از نبی(ص) به خط نسخه ها نقش بسته و اواسط لچکیهای درهای ورودی خرد، در چهار لوحه عبارت «یا این که صفی اللّه » دو توشه به طور متقارن تکرار شدهاست. احتمالاً این شرکت در اواخر عصر صفوی برای اقامت متولیان آستانه و برپایی جلسات درس و مشاجره ایجاد شده است.۱۸
نمای بیرونی قندیلمنزل
قندیل منزل، در جناح شرقی صحن اساسی، بنایی الحاقی میباشد که بعداز ساخت و ساز آرامگاهها و چینی منزل و جنت سرا و، به احتمال زیاد، در طی فرمان روا طهماسب نخستین برای اتصال بناهای منفرد به یکدیگر ایجاد شده است. نصیب فوقانی نمای فرنگی سازه با مقرنسهای قطاربندی و نقوش و کتیبههایی دربردارنده آیهها قرآن در کاشی معرّق تزیین شدهاست. دیوار آجری قندیل منزل ازاره سنگی اتفاق افتاده سکّومانندی داراست. بالای ازاره دو ستون پنجره چوبی پنج تایی نصب گردیده که با فولاد مشبّک مسدود گردیدهاست. بدور پنجرهها با کاشیهای معرّق دربردارنده نقوش اسلیمی و گل و بته تزیین گردیده و بر بالای پنجرههای پایینی نورگیرهایی از کاشی مشبک و کتیبهای به خط ثلث به طور فریم بندی وجود دارااست. در ستون ذیل در مسافت دربین دو پنجره فرمانی از فرمان روا طهماسب اولیه با خط نستعلیق بر سنگ مرمری به بعدها تعدادی متری کندهکاری گردیده که ضرورت اجتناب ساکنان اردبیل از معاصی و مناهی و ملاحظه حرمت آستانه و نیز کیفیت آداب و مناسک زیارت را تذکر مینماید.۱۹
درگاه ورودی قندیل منزل
در جناح شمالی نمای قندیل منزل، طاق و سردر ورودی قندیل منزل واقع شدهاست. نمای این طاقِ بلند و جناغی کاملاً با کاشی معرّق و کتیبههای متفاوت تزیین شدهاست. قوس طاق از نوع قوسهای چهار مرکزی میباشد و به دو ردیف باریک مرمرین سپید با سرستونهای مقرنس دار توکل دارااست. دو طرف درگاه دو نشیمن از سنگ های آذرین خاکستری، که سنگ مبنا درگاه نیز به شمار می آید، درنظرگرفته شده میباشد. پوشش ازاره درگاه نیز از سنگ های مرمر سپید میباشد. درِ ورودی و پنجره مشبک بالای آن باطن طاق قراردارد. پیرامون درگاه با کاشی معرّق و کتیبههایی با خط ثلث زینت یافته میباشد. در صدرترین نصیب کتیبه حدیث «انا مدینة العلم و علیٌ بابها» نقش بسته میباشد. در لبه مستطیل طاق، کتیبهای دربردارنده کلمات صوفیانه و لقب ها و درجات و مقامات روحانی صفی بدور تا بدور چرخیده میباشد.۲۰
درِ چوبی خرد و معمولیای که جایگزین در نقرهای مشبّک گردیده(با تاریخ ۱۰۱۱ که در راهرو ورودی قندیل منزل محافظت میگردد)، به راهروی با سقف گچبری و کاشیکاری گشوده میشود که در مسیر آن تا تراس شهیدگاه، دو اتاق وجود دارااست. در سمت چپ راهرو دری به جانب پلکان مارپیچ میباشد که به پشت بام می رسد. در سمت راست راهرو، دری از چوب گردو با پوشش کاغذهای نقره و آب طلا جواهرات و برنامه ای از گلهای فرمانروا عباسی، به قندیل منزل روش داراست. اسم خالق در(امیراسدالله اردبیلی) و زرگر(محمدحسن زرگر) و تاریخ ۱۰۲۷ بر لوحی منقوش میباشد.۲۱
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه